Inhoud

Algemene informatie

We schrijven 1977 en de eerste van het soort koploper werd in de Duitse stad Aken geboren, naar een ontwerp van ingenieur Zevenhoven. Al spoedig werden vele broertjes en zusjes geboren en na 17 jaar was het dan zover: de laatste telg der koplopers maakte de serie kompleet. Zo waren er 94 drietjes, welke waren onderverdeeld in drie groepen, elk van verschillende grootte, te weten:

Evenzo bestonden er precies 50 viertjes in twee klassen:

Van de laatste serie is één treinstel omgenummerd geweest, namelijk de 4231. Na het verdwijnen van de getrokken trein als ambtenaren-trein op werkdagen tussen Den Haag en Groningen, werd sinds dienstregelingjaar 1996/1997 een omgebouwd viertje samen met twee andere viertjes ingezet. Het omgebouwde viertje kreeg het nummer 4444 en had i.p.v. één wel twee bakken met 1e klas. Na de modernisering van dit treinstel in januari/februari 2011 is dit treinstel weer als 4231 teruggekeerd in de reizigersdienst waarbij het de normale samenstelling terug heeft gekregen: 2 kopbakken 2e klas,
1 middenbak 2e klas en 1 middenbak 1e klas.

Enkele statistieken:

Koplopers hebben ook in het buitenland gereden:
bij onze oosterburen zijn de koplopers natuurlijk gefabriceerd en hebben ze als vervangend materieel diensten gereden naar Bad Bentheim en Emmerich. Treinstel 4203 heeft testritten uitgevoerd achter een Duitse meettrein op het traject Arnhem-Emmerich en treinstel 4092 is van eind oktober tot begin december 2010 voor testritten op bezoek geweest bij het Siemens testcentrum te Wildenrath.
Bij onze zuiderburen zijn slechts 2 koplopers op bezoek geweest: de 4042 heeft in de nacht van 22 op 23 november 1986 op eigen kracht proefritten gereden tussen Essen en Kapellen ter vergelijking van de rijeigenschappen van ICM (met SIG draaistellen) en de NMBS AM 80 (met Wegmann draaistellen).
De 4035 werd op 6 mei 1987 met een meetrijtuig heen en weer gesleept van Sint Niklaas naar Oostende.
Tenslotte zijn de treinstellen 4004 (als ICM) en 4011 (als ICMm) de uitverkoren koplopers geweest voor een retourtje naar Wenen ten behoeve van klimaattests in de "Klimakammer".

Treinstel 4083 heeft tijdens de festiviteiten rondom 150 jaar NS rondgereden als NS-studio, speciaal versierd met confetti-achtige stickers over de gehele trein. De koppeling was verwijderd om een rit in kombinatie met een uit Frankrijk overgekomen TGV-treinstel mogelijk te maken.

Tijdens het wereldkampioenschap voetbal van 1990 in Italië zijn rond de 30 koplopers voorzien geweest van vier grote voetballen: op beide zijkanten van elke kop.
Deze treinstellen waren de volgende:
4002, 4013, 4014, 4023, 4025, 4030, 4031, 4032, 4033, 4037, 4039, 4041, 4044, 4048, 4052, 4054, 4055, 4057, 4061, 4063, 4064, 4068, 4070, 4071, 4075, 4078, 4082, 4083, 4092, 4094 en 4096.
Alleen bij de 4031 was totdat het treinstel gemoderniseerd werd nog een klein restant te zien: op de mBDk-bak zit boven een luchtrooster nog een klein oranje streepje.

Vanaf 1994 werd een begin gemaakt met het aanbrengen van baanruimers. Dit om eventuele objekten op de spoorlijn makkelijker te kunnen verwijderen met minder kans op ontsporing.

Tijdens het wereldkampioenschap voetbal van 2010 in
Zuid-Afrika zijn 5 koplopers voorzien geweest van de tekst "Geel en blauw houdt van Oranje".
Deze treinstellen waren de volgende:
4215, 4220, 4233, 4234 en 4248.
Treinstel 4233 heeft een kleine 7 maanden (!) met deze tekst rondgereden, totdat het treinstel werd gemoderniseerd.

Totaalreklame

KLM
Sinds de opening van de Schipholtunnel en de Amsterdamse Westtak zijn de koplopers bekend geworden door hun totaalreklame. Het begon in april 1986 toen de marketing-afdeling van luchtvaartmaatschappij KLM het idee kreeg om reklame te maken door middel van een geheel treinstel. Er werd voor gekozen om treinstel 4011 daarvoor te gebruiken en op maandag 14 april 1986 werd de 4011 als KLM-treinstel gepresenteerd tussen Amersfoort en Schiphol via de westtak. Twee dagen later werd de neus opgesierd door een logo en op 10 juli volgde eveneens een zwarte stip, waarin het logo gecentreerd stond.


Martinair Holland
Concurrent-luchtvaartmaatschappij Martinair Holland kwam niet lang na KLM eveneens met een treinstel in de reizigersdienst: op 2 juni 1986 was het treinstel 4012, die in de kleuren van Martinair verscheen. Ook op 10 juli werd dit treinstel van een in dit geval rode stip voorzien.


Way Of Life
Na het omschilderen van de 4011 van KLM-kleur naar NS-huisstijl heeft de 4011 nog een tijdje rondgereden met driehoekige stickers van "Way Of Life-magazine" op de deuren. Dit was niet bepaald een sukses te noemen, evenals de gele en te donker blauwe verflaag die de 4011 op dat moment bezat. Dit had tot gevolg dat treinstel 4011 later werd verkozen tot derde Aegon-trein.


Aegon verzekeringen
De eerste Aegontrein kwam op 15 april 1988 in de reizigersdienst. Het treinstel droeg nummer 4024 en had een ontwerp van grote Aegonlogo's opgebouwd uit kleine Aegonlogo's. Om de leesbaarheid van de grote Aegonlogo's te verbeteren werd in een later stadium schaduw aangebracht aan de grote Aegon'logo's.

Treinstel 4012 was het tweede Aegon-treinstel naast de reeds in Aegon-kleuren rondrijdende 4024. Een vrij eenvoudige keuze aangezien hij rechtstreeks kon worden omgeschilderd vanuit de Martinair-beschildering. Op 18 augustus 1988 verscheen treinstel 4012 als Aegon-treinstel in de reizigersdienst.

In mei 1990 kwam het derde en laatste Aegon-treinstel in de reizigersdienst. Met de komst van treinstel 4011 in Aegon-beschildering reden de Aegon-treinen gedrieën rond tot 25 juli 1994, toen de 4024 als eerste het toneel van de totaalreklame verliet en na een aantal maanden geheel handgeschilderd in NS-huisstijl terugkeerde met een te donker blauwe band om de ramen.
Normaalgesproken zou de 4012 chronologisch gezien zijn logische opvolger zijn, maar door mijn eigen toedoen werd het de 4011, aangezien deze in een veel slechtere staat verkeerde wat betreft zichtbaarheid van de reklame. Op 3 oktober 1994 was het moment voor de 4011 aangebroken om naar Haarlem te gaan voor omschildering.
De 4012 heeft nog drie weken lang tegelijk rondgereden met de Lage Landen-trein, een nieuw fenomeen in de wereld van de totaalreklame. Op 19 april 1995 viel definitief het doek over het Aegon-tijdperk.


De Lage Landen
Op het moment dat de contracten van Aegon voor het maken van reklame op koplopers ten einde liepen zag een bedrijf in leasing&factoring, De Lage Landen, zijn kans schoon om het alleenrecht van reklame op het Nederlandse spoor te verkrijgen. Op 30 maart 1995 (3 weken voordat de laatste Aegon-trein uit de dienst werd genomen) was de presentatie van treinstel 4050 als reklamemaker voor De Lage Landen. Het ontwerp, dat met folie over de ramen heen ging, was door de meeste reizigers niet te appreciëren en leidde tot een nieuw ontwerp, hetgeen op 25 augustus 1995 opnieuw in Eindhoven werd gepresenteerd. Ruim 3 jaar lang reed De Lage Landen zijn rondes door Nederland totdat hij op zondagavond 14 juni 1998 in Zwolle eindigde in trein 585. Een ledig materieelrit in de nacht naar OB Onnen was tevens het einde voor de Lage Landen-reklame.


Randstad
Waar iedereen dacht dat met het verdwijnen van de Lage Landen-trein ook de totaalreklame definitief uit beeld zou zijn, wisten de medewerkers van OB Onnen dat na een weekje ontstickeren van de 4050 een week bestickeren van de 4050 gepland stond, en wel met stickers van Randstad Uitzendbureau. Aan het einde van de week van maandag 22 juni moest de klus geklaard zijn en inderdaad: op vrijdag 26 juni 1998 verscheen treinstel 4050 in trein 552 Groningen-Rotterdam als Randstad-trein in de reizigersdienst. De Randstad-trein werd de enige totaalreklame-koploper die niet zijn design tussentijds hoefde aan te passen en maakte nog ruim twee jaar treinstel 4023 mee, de Mendini-trein, voordat hij op 2 mei 2002 de reizigersdienst als Randstad-trein verliet.


Alessandro Mendini
Treinstel 4023 werd op 23 oktober 1999 gepresenteerd in Groningen met een andere vorm van reklame maken met behulp van koplopers: interieure reklame. Het einde van de exterieure totaalreklame op koplopers was aangebroken, aangezien het beleid van NS geworden is: "alleen reklame maken voor onszelf". Wel zijn de deuren ter herkenning wit geschilderd en prijkt de tekst "Er gaat niets boven Groningen" voor op de neuzen. De 4023 zou met zijn interieure totaalreklame volgens contract nog tot en met 22 oktober 2005 rondrijden, maar heeft uiteindelijk zijn laatste dag in de reizigersdienst gemaakt op 20 november 2007. Een dag later reed de 4023 naar Revisiebedrijf Haarlem voor modernisering.


50 jaar Kinderboekenweek
Maar toch was het met de exterieure totaalreklame op koplopers nog niet gedaan: het was nota bene NS Reizigers zelf die met het idee kwam voor een nieuwe reklame. Het 50-jarig bestaan van de Kinderboekenweek werd op woensdag 16 juni 2004 feestelijk geopend met een speciaal voor deze gelegenheid bestickerde 4028 in gepaste kleuren: enkele medewerkers van Nedtrain in Zwolle hebben anderhalve dag werk gehad om de 500 vierkante meter aan stickers op het koploper-drietje te plakken. Wegens de innige samenwerking tussen de Kinderboekenweek en NS Reizigers dus ook een feestje voor de Nederlandse Spoorwegen zelf. Prinses Laurentien en één van de NS-directeuren (Bert Meerstadt) woonden het evenement op spoor 4 in Amersfoort bij, samen met een schoolklas van de plaatselijke basisschool "Pallas Athene".
Exact 148 dagen later keerde de Kinderboekenweektrein terug in de werkplaats van Nedtrain te Zwolle. Op donderdag 11 november 2004 werd het treinstel ontdaan van zijn bestickering om vervolgens in NS-huisstijl terug te keren in de dienst.


NOC*NSF
Niet lang na het verschijnen van de Kinderboekenweektrein volgde al een tweede kandidaat voor totaalreklame en ook nu was de reklame min of meer voor de NS zelf: vanaf de Olympische Spelen 2004 in Athene tot en met die van 2008 in Peking zullen de NS de NOC*NSF sponsoren, het Nederlands Olympisch Comité * Nederlandse Sport Federatie. Het startschot van deze sponsoring werd netzoals voor de Kinderboekenweektrein gegeven in Amersfoort, en wel op maandag 9 augustus 2004. In aanwezigheid van de voorzitter van het NOC*NSF (Erica Terpstra) en president-directeur van de NS (Aad Veenman) vond een feestelijke opening plaats. Met het zetten van een handtekening op de vrijwel geheel oranje bestickerde 4241 openden ze samen de NOC*NSF-trein, waarna nog vele Olympische sporters hun voorbeeld zouden volgen.
Echter, een dag na de onthulling van de NOC*NSF-trein werden de logo's van de Olympische Spelen en het NOC*NSF verwijderd, aangezien het contract pas per 1 januari 2005 in zou gaan.
Nadat de tekst op de zijkant van de trein een aantal malen veranderd is geweest, werd de ruimte uiteindelijk leeggelaten. De Olympische logo's zijn op 6 maart teruggekomen op de trein, zij het in een iets andere vorm.
Vanwege de modernisering tot ICMm reed de 4241 op zondag 12 december 2010 voor het laatst in oranje kleuren rond.


TPG-kerstkaarten
Op donderdag 9 december 2004 reed treinstel 4444 op het trajekt Rotterdam-Arnhem rond als kerstkaarten-trein. Met aan boord Jules Deelder en collega-artiesten en -dichters konden reizigers inspiratie opdoen voor hun eerste kerstkaart van 2004. Het treinstel werd hiertoe in Zwolle bestickerd (evenals de Kinderboekenweek- en NOC*NSF-trein) om vervolgens al op 8 december een slagje Emmen te rijden. Op vrijdag 10 december werd de 4444 alweer ontstickerd.


Prinses Alexia Express
Op dinsdag 28 juni 2005 maakten kroonprins Willem-Alexander en prinses Máxima de naam bekend van hun twee dagen daarvoor geboren tweede dochter: Alexia. Als ludieke aktie in de "week van de service" bedacht NS de zogenaamde "Prinses Alexia Express". Treinstel 4210 werd vrij snel na het bekend worden van de naam ingezet met kleine oranje bestickering. Tijdens de eerste rit (van Zwolle naar Den Haag) werd in het bijzijn van de meerijdende pers gratis beschuit met muisjes en frisdrank uitgedeeld.


NOC*NSF
Na bijna een jaar NOC*NSF-reklame op de 4241 was de tijd rijp voor een tweede en zelfs een derde treinstel in Olympische kleuren. Naast een VIRM-treinstel (de 9525) viel de eer ook te beurt aan koploper viertje 4240. Op zaterdag 11 juni 2005 werd dit treinstel binnengenomen in de hal van Nedtrain te Zwolle voor de exterieure bestickering om vervolgens op maandag 4 juli overgebracht te worden naar de Daalse Dijk in Utrecht voor een interieure behandeling. Op vrijdag 8 juli vond in Amersfoort de presentatie plaats in aanwezigheid van president-directeur van de Nederlandse Spoorwegen Aad Veenman en enkele Olympische sporters zoals Erben Wennemars en Dennis van der Geest.
Vanwege de modernisering tot ICMm reed de 4240 op donderdag 7 juli 2011 voor het laatst in oranje kleuren rond. Op vrijdagochtend 8 juli 2011 reed treinstel 4240 om half 8 het terrein van Nedtrain op, waarmee een tijdperk van ruim een kwart eeuw reklame op koplopers ten einde is gekomen.

In totaal zouden 4 Olympische treinstellen op de baan komen, waarvan 2 koplopers en 2 VIRM-treinstellen. Op 11 november 2005 kondigde - ongeveer gelijktijdig met VIRM-treinstel 9520 - ICM-treinstel 4201 zich aan in de reizigersdienst in de kleuren van NOC*NSF, nadat deze op 12 oktober binnen was genomen in de hal van Nedtrain in Zwolle. Gezien het feit dat op deze wijze 3 Olympische koplopers rondreden, was de verwachting dat de 4241, welke nog in de 'oude' Olympische kleuren bestickerd was, op korte termijn zou worden ontstickerd.
Dit gebeurde echter niet; de eerste NOC*NSF-koploper die verdween was de laatst toegevoegde 4201, vanwege de modernisering tot ICMm. Op vrijdag 23 april 2010 reed de 4201 voor het laatst in oranje kleuren rond.


Prinses Alexia Express
Op vrijdag 13 april 2007 maakten kroonprins Willem-Alexander en prinses Máxima de naam bekend van hun drie dagen daarvoor geboren derde dochter: Ariane. Op identieke wijze vergeleken met de geboorte van de tweede dochter, bracht NS nu de zogenaamde "Prinses Ariane Express" in de reizigersdienst. Treinstel 4051 werd vrij snel na het bekend worden van de naam ingezet met kleine oranje bestickering. Tijdens de eerste rit (van Groningen naar Den Haag) werden ook deze keer de reizigers op lekkernijen getrakteerd. Anders dan de 4210 als "Prinses Alexia Express" heeft de 4051 nog een tijdje rondgereden als "Prinses Ariane Express".


NS Herfstbioscoop
Van 24 september tot en met 6 oktober 2007 reed treinstel 4023 in het kader van het 27e Nederlands Filmfestival rond als NS Herfstbioscoop. Hiertoe was de mBDk-bak voorzien van meerdere beeldschermen en was de sfeer compleet gemaakt met lampjes, gordijntjes en vloerbedekking. En - zoals het een gemiddelde bioscoop betaamt - was het geheel lichtdicht gemaakt door beplakking op alle ramen. Van buiten was dit te zien door de rode gordijntjes, die door de bestickering werden uitgebeeld. Na uitreiking van de gouden kalveren verscheen treinstel 4023 op maandag 8 oktober weer als "normale" ICM op de baan, met normaal tussen aanhalingstekens, want de 4023 bleef tot aan de modernisering (20 november 2007) nog altijd reklame maken voor het Groninger Museum als Mendini-trein.